Phân tích Chuyện chức phán sự đền Tản Viên của Nguyễn Dữ

Phân tích Chuyện chức phán sự đền Tản Viên của Nguyễn Dữ

Gợi ý

1. Thể loại truyền kì và “Truyền kì mạn lục”:
a. Thể loại truyền kì: Thể văn xuôi tự sự thời trung đại phản ánh hiện thực qua những yếu tố kì lạ, hoang đường. Trong truyện truyền kì, thế giới con người và thế giới cõi âm với những thánh thần, ma quỷ có sự tương giao.
b. Tác phẩm: “Truyền kì mạn lục”: được Nguyễn Dữ viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện, ra đời vào nửa đầu thế kỉ XVI. Không chỉ đơn thuần ghi chép lại chuyện hoang đường trong dân gian, tác giả sáng tạo, trau chuốt và gọt giũa tỉ mỉ. “Truyền kì mạn lục” vừa có giá trị hiện thực và nhân đạo cao, vừa là một tuyệt tác của thể loại truyền kì, được khen tặng là “thiên cổ kì bút”.

2. Bố cục: 4 phần.
* Phần 1: Giới thiệu nhân vật và hành động đốt đền của Tử Văn.
* Phần 2: Cuộc gặp của Tử Văn với hồn ma tên tướng giặc và thổ công.
* Phần 3: Tử Văn đối chất với Diêm Vương.
* Phần 4: Cuộc gặp của Tử Văn với người quen cũ và lời bình.

3. Tóm tắt:
Tóm tắt: Ngô Tử Văn là người cương trực, nóng nảy, thấy gian tà thì không chịu được. Trong ngôi làng chàng ở có ngôi đền thiêng, bị hồn ma tên Bách hộ họ Thôi đến tác yêu tác quái. Tử Văn tắm gội sạch sẽ, khấn trời đất rồi đến đốt đền. Sau khi trở về, chàng bị sốt, gặp một kẻ giống người phương Bắc dọa đòi trả ngôi đền như cũ, Tử Văn thản nhiên không sợ. Sau đó, có ông già đến và tự giới thiệu là thổ công, cho biết đến trước là hồn ma tên tướng giặc bại trận đến tranh đền miếu với ông, đút lót đền miếu xung quanh, quấy rầy dân lành, hiện đã kiện Tử Văn ở Minh Ti. Thổ công dặn dò chàng đối phó với tên tướng giặc hiểm ác. Đêm đến, Tử Văn bệnh nặng hơn rồi bị quỷ sứ đến bắt gấp xuống địa ngục. Trước khung cảnh hiểm ác, chàng không hề run sợ, kêu to để minh oan. Gặp Diêm Vương và hồn ma tên tướng giặc, Tử Văn thẳng thắn trình tâu đầu đuôi sự việc, hai bên cãi cọ, Diêm Vương sinh nghi, chàng liền xin gửi tư giấy đến đến Tản Viên lấy lời khai. Sự việc được làm sáng tỏ. Hồn ma viên Bách hộ họ Thôi bị nhốt vào ngục Cửu U, thổ công trở về miếu, xin cho Tử Văn làm chức phán sự ở đền Tản Viên. Chàng vui vẻ nhận lời.

4. Phần 1: Giới thiệu nhân vật và hành động đốt đền của Tử Văn:
a. Nhân vật Ngô Tử Văn:

* Quê ở Yên Dũng, Lạng Giang.
* Tính cách: khảng khái, nóng nảy, cương trực, coi trọng công lý.
=> Nhân vật Ngô Tử Văn hiện lên là một kẻ sĩ ngay thẳng, ghét gian tà, đề cao chính nghĩa.
* Nhận xét về cách giới thiệu nhân vật của tác giả: Nguyễn Dữ sử dụng từ ngữ mang tính chất khẳng định để ngợi ca vẻ đẹp nhân vật, thêm vào nhận xét của những người xung quanh để tăng tính khách quan. Cách giới thiệu vừa ngắn gọn vừa hiệu quả, quen thuộc trong văn học trung đại đã gợi mở tình tiết hấp dẫn ở phần sau.
b. Hành động đốt đền:
*Nguyên nhân: Viên Bách hộ họ Thôi khi sống làm giặc khi chết làm ma tác yêu tác quái một vùng, chiếm giữ đền miếu – nơi thờ cúng những người có công với đất nước – báng bổ thần thánh, ảnh hưởng đến đời sống tâm linh và vật chất của người dân. Tử Văn đốt đền – nơi trú ngụ của tên tướng giặc để chấm dứt cảnh yêu tà hại dân, xóa bỏ hoàn toàn dấu vết của kẻ xâm lược phương Bắc.
=> Hành động đốt đền không báng bổ thần thánh mà tuyên chiến với thế lực hắc ám, thể hiện tính cương trực, can đảm, thấy cái ác, cái xấu không chịu được của nhân vật Ngô Tử Văn.
* Chi tiết Tử Văn tắm gội sạch sẽ, khấn trời trước khi đốt đền: Đây là hành động cẩn trọng, không vội vàng, gấp gáp, thể hiện thái độ bình tĩnh, lòng thành kính với thánh thần, minh chứng tấm lòng trong sạch, tin vào chính nghĩa của bản thân.
+ So sánh với chi tiết Vũ Nương trong “Chuyện người con gái Nam Xương” trước khi tự tử cũng tắm gội chay sạch để tỏ lòng mình với trời đất, thể hiện sự trong sạch.
=> Lòng chân thành, trong sạch sẽ được thần thánh ủng hộ.

5. Phần 2: Tử Văn gặp hồn ma tên tướng giặc và thổ công.
a. Cuộc gặp với hồn ma tên tướng giặc:

* Ngoại hình: “khôi ngô, cao lớn, đầu đội mũ trụ”, “rất giống người phương Bắc”
* Lời nói: tự xưng là cư sĩ, tỏ vẻ học rộng hiểu nhiều: “vô cớ hủy đền Lư Sơn, Cố Thiệu sẽ khó lòng tránh khỏi tai vạ”, lời nói thể hiện sự nóng nảy, tức giận, đanh ác.
=> Hồn ma tên tướng giặc bại trận giả làm người tri thức đi ở ẩn để đe dọa Tử Văn, bộc lộ bản chất xấu xa, tham lam, cao giọng đạo đức để hại người.
* Thái độ của Tử Văn: “mặc kệ, vẫn cứ ngồi ngất ngưởng tự nhiên”
=> Khí khái dũng cảm, không nhún nhường kẻ ác, tự tin vào việc làm chính nghĩa của mình.

b. Cuộc gặp với thổ thần đất Việt:
* Ngoại hình: “ông già, áo vải mũ đen, phong độ nhàn nhã. thủng thỉnh đi vào”
* Lời nói” xưng hô “tôi” – “nhà thầy” điềm đạm, cẩn thận.
=> Phong thái của thổ công khác hẳn với viên Bách hộ họ Thôi độc ác.
* Câu hỏi của Tử Văn: “Sao mà nhiều thần quá vậy?” chàng muốn xác minh đâu mới thực là thổ công, chứng tỏ đức tính cẩn trọng.
* Thổ công vừa là nạn nhân, vừa là nhân chứng cho tội ác của tên giặc, thuật lại đầu đuôi sự việc: tố cáo bộ mặt thật của tên giặc giảo hoạt, gieo rắc tai vạ lên dân chúng, đánh đuổi thổ công khỏi đền miếu.
=> Sự tham lam, độc ác của tàn dư chiến tranh xâm lược từ phương Bắc được đẩy lên một bậc.
* Tử Văn trách thổ công: “Xảy ra việc như thế, sao ngài không ở Diêm Vương và tâu lên Thượng đế, lại đi khinh bỏ chức vị, làm một người áo vải nhà quê?” Chàng bày tỏ thái độ phê phán rõ ràng với hành động lẩn trốn, rụt rè sợ hãi cái ác của thổ công, trách ông không dám đứng lên đấu tranh. Tuy vậy, trong lời nói cũng có chút thương cảm với người không có tiếng nói, bị cái ác làm nhụt chí.
=> Nguyễn Dữ mượn lời nhân vật Tử Văn để đề cập đến vấn đề: những tri thức đương thời vì bất lực với triều đình phong kiến, hoàn cảnh xã hội mà lui về ở ẩn; bày tỏ thái độ vừa bất bình vừa cảm thương.
* Thổ công chia sẻ chuyện những đền miếu xung quanh ăn đút lót của viên Bách hộ họ Thôi mà bao che cho hắn, bưng bít Thượng đế.
=> Nỗi bất lực của thổ thần cũng như nỗi bất lực của tri thức bấy giờ, đều vì không làm gì được trước cảnh quan lại nhũng nhiễu mà dứt áo bỏ đi, thể hiện sự đồng cảm của tác giả.
* Tử Văn hỏi “Hắn có thực là tay hung hãn, có thể gieo vạ cho tôi không?” Câu hỏi này không xuất phát sự sợ hãi, nhụt chí của chàng mà muốn lường trước sự việc để tiện đường đối phó.
=> Tử Văn tỉnh táo và sáng suốt.

Loading...

6. Phần 3: Tử Văn đối chất với Diêm Vương:
a. Khung cảnh địa ngục và thái độ của Tử Văn: 
* Địa ngục được miêu tả vô cùng đáng sợ với tòa nhà lớn được bao bọc bởi thành sắt cao mấy chục trượng, chất chứa đủ thứ ma quỷ “mắt xanh tóc đỏ, hình dáng nanh ác”. Ấy vậy mà chốn tối tăm “gió tanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương” ấy không làm Ngô Tử Văn run sợ.
* Ngô Tử Văn kêu to, khảng khái và thắng thẳn minh oan cho bản thân “Ngô Soạn này là một kẻ sĩ ngay thẳng ở trần gian, có tội lỗi xin bảo cho, không nên bắt phải chết một cách oan uổng.”
=> Khung cảnh u ám, đáng sợ, nơi mà người phàm trần không ai dám nghĩ đến lại đối lập với sự dũng cảm, cương trực của chàng áo vải. Tác giả đã mượn ngoại cảnh để bộc lộ tính cách của nhân vật một cách khéo léo.
b. Tử Văn đối chất với Diêm Vương:
* Trong đoạn này, cuộc đối chất của kẻ sĩ chân chính là Tử Văn với người cai quản cõi âm là Diêm đế đã đẩy câu chuyện đến hồi cao trào.
* Diêm Vương quát lớn, dọa nạt: “Mày là một kẻ hàn sĩ, sao dám hỗn láo, tội ác tự mình làm ra, còn trốn đi đằng nào?” Thêm vào đó là lời bịa đặt của hồn ma tên tướng giặc đang giả làm thổ thần. Tình cảnh này không có lợi cho Tử Văn.
* Trước những lời trách cứ, vu oan dồn dập, Tử Văn vẫn trình tấu mọi việc với “lời rất cứng cói, không chịu nhún nhường chút nào”. Trước gian ác, hung hãn, kẻ sĩ chân chính không chịu khuất phục. Hình ảnh Ngô Tử Văn trên đại điện như cây trúc, cây tùng: ngay thẳng và quân tử.
* Bộ mặt của tên tướng giặc dần dần lộ ra khi hắn lập lờ lo sợ lời khai ở đền Tản Viên. Cuối cùng, khi sự thật được phơi bày, hắn chịu cái kết thích đáng: “lồng sắt chụp vào đầu, khẩu gỗ nhét vào miệng”, bị đem bỏ vào ngục Cửu U, ngôi mộ của hắn ở trần gian “tự dưng thấy bị bật tung lên, hài cốt tan tành ra như cám vậy”.
=> Cái ác luôn tồn tại song hành với sự hèn nhát, nhún nhường và thiếu kiên cường, không dám đấu tranh cho lẽ phải. Nói vậy không phải xã hội không còn người tốt, dám đương đầu với gian tà, hi sinh bản thân vì chính nghĩa. Những con người như Tử Văn xứng đáng nhận được lời ca ngợi và tán dương, là tấm gương cho những kẻ sĩ đương thời.
c. Tử Văn nhận lời thổ công nhậm chức phán sự:
* Chức quan phán sự là chức vụ xem xét những vụ kiện tụng, giúp xử án cho Đức Thánh Tản, giữ gìn công lý ở cõi âm. Người xứng đáng với vị trí này chính là chàng áo vải Ngô Soạn cứng cỏi, cương trực, thẳng thắn, dũng cảm. Chàng đã vui vẻ nhận lời thổ công => Niềm vui khi được làm cán cân công lý, niềm tự hào của người đại diện cho chính nghĩa, lẽ phải.

7. Phần 4: Cuộc gặp của Tử Văn với người quen cũ và lời bình:
a. Cuộc gặp của Tử Văn với người quen cũ:
* Tử Văn không chết, chàng sống ở một thế giới khác để thực thi trọng trách của mình. Hình ảnh chàng trai trẻ tưởng như ngông cuồng, coi trời bằng vung khi châm lửa đốt đền giờ trở thành quan phán sự, hình tượng đại diện cho lẽ phải, cho pháp luật, cho những đạo lý thiêng liêng ở cõi trần, cõi âm. Chàng “thoắt đã cưỡi gió mà biến mất”, không phải, Ngô Tử Văn và những hành động, việc làm chính đáng của chàng sẽ sống mãi trong lòng mỗi người dân Việt và thế hệ con cháu sau này.

b. Lời bình: được chia làm hai đoạn nhỏ:
* Đoạn 1: Từ “Than ôi!” đến “đổi cứng ra mềm”: Nguyễn Dữ khuyên: Con người gặp chuyện khó không được nhún nhường mà phải cứng cỏi, dũng cảm đương đầu, không nên thấy cái ác, cái xấu hoành hành mà rụt rè, lẩn tránh. Ông muốn nhắn nhủ những kẻ sĩ chân chính phải biết đứng lên đấu tranh vì quyền lợi bản thân, dân tộc, phải đi tìm con đường công lý.
* Đoạn 2: Phần còn lại: Tác giả ngợi ca nhân vật Ngô Tử Văn đã tham gia vào cuộc đấu tranh giữa hai thế lực gồm con người và thần linh ma quỷ mà đại diện là hồn ma tên tướng bại trận, sự trong sạch, cương trực, thẳng thắn và dũng cảm, khảng khái của chàng đã khiến cái ác bị phơi bày. Ngô Tử Văn – chàng áo vải đại diện cho tầng lớp tri thức Việt đương thời đã nhận được phần thưởng xứng đáng với hành động trượng nghĩa. Từ đó, Nguyễn Dữ đưa ra kết luận “Vậy kẻ sĩ, không nên kiêng sợ sự cứng cỏi.”

8. Đánh giá:
a. Nội dung: Cũng như những câu chuyện khác trong “Truyền kì mạn lục”, “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” đã khắc họa lại hiện thực xã hội phong kiến thế kỉ XVI: Quan lại tham ô, dung túng cho những hành vi sai trái, để cái ác lộng hành khiến quần chúng nhân dân thống khổ; Quân xâm lược phương Bắc dù bại trận trên đất Việt vẫn cố giữ dã tâm độc ác, tham lam, hung tàn; Những tri thức đương thời vì bất lực với hoàn cảnh xã hội mà lui về ẩn cư thay vì đứng lên đấu tranh. Qua hình tượng Ngô Tử Văn chiến thắng gian tà, Nguyễn Dữ bộc lộ mong ước của nhân dân ta về một xã hội công bằng, pháp luật hiện hành, công lý tồn tại song hành ở cõi trần và cõi âm; những điều chưa thực hiện, phân giải được sau khi chết sẽ được minh giám.
b. Nghệ thuật: 
* Tình huống truyện giàu kịch tính, gợi được sự tò mò ở người đọc có chi tiết thắt nút, mở núi.
* Chi tiết kì ảo hoang đường tạo sự hấp dẫn và góp phần thể hiện ước mơ, khát vọng của nhân dân trong xã hội đương thời: thế giới con người, thần linh, ma quỷ; chết đi sống lại;….
* Nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật thông qua hành động, lời nói và giới thiệu trực tiếp.
* Nghệ thuật đối lập: hình tượng nhân vật Ngô Soạn cứng cỏi, thẳng thắn đối lập với viên Bách hộ họ Thôi gian xảo, độc ác.

Loading...